Önce programdan başlayalım, nedir İstanbul Kafası?
İnsanların ilgi alanlarının daraldığı, herkese bazı değerlerin dayatıldığı, herkesin ev, araba peşinde koştuğu bir ortamda zevk alınabilecek, büyük maddi olanaklar gerektirmeyen bir şeyler olduğunu hatırlatmak istedim. İstanbul’la ilgili ye ye bitmez bir miras olduğunu, ne tarafından ilgilenmek, bakmak isterseniz o tarafından size zevk alacak bir şeyler sunabilen bir şehirden söz etmek istedim. Aslında bu İstanbul olmak zorunda da değil. İnsanların yaşadıkları şehirle bu ilişkiyi kurabilmeleri lazım. Hele ki bugünü daha iyi anlamak, bugünden bir şey çıkarmak gerekiyorsa o şehrin ne olduğunu fark etmek lazım. Yoksa benim nefret ettiğim o “tüketici” lafına dönüşürüz, şehir de tükenir tabii ki. Bu kadar uzunca bir zaman geçirdiğiniz yerle bir ilişki kurmak lazım. Sonuçta ben İstanbul Kafası’nda o ilişkiyi anlatıyorum. Herkesin ilişkisi farklı olabilir ama sonuçta bir ilişkidir.
Tek bir konu ama o konu nereye giderse… Mesela “Bimarhaneleri” ele aldım, Osmanlı Ordusu’ndaki delileri de anlattım. İstanbul Kafası’nın hiçbir şekilde bir otorite olma derdi yok. Bir belgesel yapma derdi yok. Dolayısıyla bir belgesel itinasıyla hazırlamıyoruz. Çünkü başka bir yetkinlik, başka bir uzmanlık, daha farklı bir araştırma ve daha başka bir belge bırakma amacıyla yapıyoruz. İstanbul Kafası’nın amacı şunu demek: “Kaldır kafanı da bak!” Bir farkındalık yaratmak, kalan mirası yemeye herkesi teşvik etmek çünkü hep beraber yediğimizde bile bitmeyecek bu miras. Ve her şeyin para pulla olmadığı, dünyada maddinin dışında da tatminler olabildiği, insanların dar çevreleriyle de bu tatminleri yaşayabileceklerini, hayattan zevk alabileceklerini göstermek.
Levent Erden’e bu şehir ne ifade ediyor, ne veriyor?
Şehir size bir şey vermez, siz alırsınız. Şehir bir şey verme durumunda değildir. Peki ne alıyorsunuz? Yine nereden baktığınıza bağlı o. Bakın, Galatasaray’da Kallavi Sokak vardır, Tepebaşı ile Beyoğlu arasında şöyle bir yay çizer. Onun Haliç’e bakan ucunda tepesi camlarla kapatılmış, o camlar pis olduğu için de ayna vazifesi gören bir terası vardır. Orada akşam saat 18.30’da güneş batar, batarken de Haliç’teki kırmızılığı hiçbir engele rastlamadan o yola vurur. Saat 18.30’da St. Antuan’ın çanları çalarken, gün batımında o kırmızılığın geri geri gitmesi vardır. Bu da Mayıs’ın ilk 10 gününde olur. Ben her sene, saat 18.30’da çan sesinin ritmiyle birlikte güneşin kızıllığının geri gitmesini seyrederim. Bunu şehir size vermez. Siz gidip görürseniz görürsünüz. Görmezseniz de önünden geçer gidersiniz.
Bu sadece İstanbul için değil, bütün şehirler için geçerli bir şey. Küçük bir şehirde de bütün bunlar var. İnsanların kökleri var, kendilerinden önce bir geçmiş var. Her yerde bir hikâye var yahu!
İstanbul’un hikâyeleri çok fazla galiba…
E fazla tabii… Sekiz bin yıllık geçmişi var; Doğu Roma’nın merkezi, Osmanlı’nın göz bebeği, şusu busu… Üst üste çok fazla yer yapılmış. Eğlenceli de bir yer. Dünyada nadirdir bu kadar çok kültürlü yerler. Burası bir köprü şehir olduğu için bunun bir benzerini başka yerde bulmak zor tabii ki.
Verdiğiniz derslerden yola çıkarak, örneğin Brand Management açısından İstanbul’u nasıl ele alırdınız?
Alamazsınız! İstanbul hiçbir şeyin markası olarak satılamaz. Örneğin Antalya bir golf markası olarak satılmaya çalışılıyor. Aynı zamanda futbolda bir kamp merkezi markası olmaya çalışıyor. İstanbul belli konularda nasıl marka olsun? Atıyorum, San Francisco teknolojinin geleceği konusunda bir markadır. Bugün teknoloji konusunda ne konuşursanız konuşun bütün yollar San Francisco’ya çıkar. San Francisco dediğinizde aklınıza belki köprü gelir, yokuşlu yollar da gelir ama bir üçüncüsü gelmez. Her şehir kendi içindeki şeylerle marka olur. İstanbul 20 ayrı şey için marka olsa bile İstanbul diye tek bir şey yok ki. İstanbul her şey için ayrı ayrı marka haline getirilebilir ama hepsinin ortak paydası aynı değil.
Lale konusunda bir konsensüs var ama bu lale konusu, her zamanki gibi Türk’ün Türk’e reklamı gibi oluyor. Ben Hollanda ile ilişkilerin 400. yılı için yaptığım programda tanık oldum ki Hollandalılar da lalenin Türkiye’den geldiğini zevkle kabul ediyor ama bunu sadece Hollandalılar biliyor. Lalenin her yerde kullanılması da ilginçtir ve sebepleri de çeşitlidir. İstanbul’da her yerde lale olduğu için mi, ebcet hesabına ve tevhide dayalı olarak lale figürlerinin camilerdeki çinilerde yer alması nedeniyle mi?.. Yoksa sadece 11 yıl sürmüş bir devri çöküşün ve zevk-ü sefa döneminin simgesi olarak gösterdiğiniz ve ona da 1923’ten sonra Lale Devri dediğiniz dönem ve o döneme özlemi yansıttığı için mi? Bunların tartışılması gerekiyor. Bir yandan zevk-ü sefa dönemi deyip “tu kaka” ediyorsunuz, o döneme Lale Devri diyorsunuz; bir yandan da o dönemin kısalığına bakıyorsunuz, o dönemde yapılan lale figürlerinin inceliğine, ustalığına, keyfine bakıyorsunuz, neyin “tu kaka” edilmeye çalışıldığını anlamıyorsunuz.
Ne olabilir bu kentin sembolü ya da logosu?
Şehirlerin basit sembollerle yol alma şansı azdır. Çünkü bir dönemin romantizmidir o… Londra’da Big Ben’in, Paris’te Eiffel Kulesi’nin, New York’ta Hürriyet Heykeli’nin sembollüğü geçmişte kalmış. Artık kimsenin aklına bu semboller gelmiyor. Şehri sembollerle anlatmak için toplam bir markanın altını doldurmak gerekir. O zaman da daha net tanımlar koymanız lazım. Bugün İstanbul birçok şeyin markası olabilir. Örneğin Formula 1’in de markası olabilirdi. Montreaux Caz Festivali’ni bütün dünya biliyor ama İstanbul’a daha fazla sanatçı geliyor, “Dünya Caz Günü” İstanbul’da kutlanıyor ve bundan sadece 20-30 bin kişinin haberi var!
İstanbul’la ilgili mekânlardan söz etmekten hoşlanmıyorum çünkü İstanbul’da çok ama çok az klasik mekân var. Mesela Viyana’ya 20 sene arayla gitseniz bile aynı kafe, aynı yerdedir. İçtiğiniz kahvenin tadı da üç aşağı beş yukarı aynıdır. Burada maalesef yıllara dayanıklı çok az mekânımız var. Dönüşüm dolayısıyla insanlar kavramları sürekli tükettikleri için iki üç senede bir dekor, sahip, menü, kültür, konsept değişikliği olur. Bu yüzden “burası benim yerim” diyebileceğiniz bir yer olma şansı yok. Onun için ben tek tek mekân yerine bölge söylemeyi tercih ederim.
Uygundur, onları alalım…
Tabii ki İstiklal Caddesi… Balat ve çevresi çok keyiflidir, Eyüp’ün belli yerleri çok değişiktir. Boğaz’ın her iki ucunun da insansız taraflarını severim. Sarıyer’in ötesi ve Beykoz’un ötesi gibi… Tarihi Yarımada’nın belli yerleri ama “turistik” kodlamasıyla mahvedilmemiş yerleri. Ben mesela Galata, Kasımpaşa tarafını çok severim. Mekân değil, semt söyleme nedenim de bu, çünkü o semtlerin içinde nasılsa hoşlanacağınız mekânlar bulursunuz.
Bu şehirde gözbebeğiniz var mı?
Şehrin tamamı tabii ki… Her tarafına bayılıyorum. Mısır Çarşısı’nın kenarından gelip Unkapanı, Balkapanı… Adam öyle sistemler kurmuş ki hangi iskeleden kime mal geleceği, o gelen malın hangi iskeleden hangi tüccara gideceği, onların vergilendirilmesinin hesabı yapılmış. Edremit’in hangi köyünden gelen zeytinin hangi iskeleye ineceği, burada onu hangi tüccarın alacağı, o tüccarın o zeytini hangi bölgeye dağıtacağı bile düzenlenmiş. Bunları merak etmek gerekiyor çünkü hepimizin dünyası bildiğiyle sınırlı.
Ben ’75 yılında Bodrum’dan Gümüşlük’e gidiyorum. Yolda aracın lastiği patladı ve biz iki üç saat orada kaldık. Oradaki kahvede bir çocuk vardı, nereden geldiğimizi sordu. İstanbul’dan geldiğimizi öğrenince “Ali’yi tanıyor musunuz?” diye sordu. “Hangi Ali?” dedim. “Kahvede çalışıyor” dedi. Çocuğu üzmemek için “Ha evet, yeni bir arkadaş vardı” dedik, çok sevindi. Sonra “Çok kahve var mı orada, üç tane falan var mı?” diye sordu. Sonra da “İstanbul Bodrum’dan büyük mü?” diye sordu. Sonuçta adamın kafasında bir İstanbul var ama… İşte şu anda da aynı soruyu sorabilecek çok fazla insan var İstanbul’da.