
Bizim dışımızdaki canlı türlerine karşı faiziyle birikmiş, altından kalkılması olanaksız insani bir borç yükü altında olduğumuzu düşünüyorum. Gezegeni ortak olarak kullandığımız canlılarla eşitiz, birbirimize üstünlüğümüz yok. Hatta çoğu zaman diğer canlıların bizden daha gelişmiş ve olgun varlıklar olduklarını düşünüyorum. Teknolojinin kötü amaçlı kullanımı artıp kapitalizm geliştikçe doğadan uzaklaşan insan, doğanın kendisinin hizmetinde olduğu sanısına kapıldı. Osmanlı’ya büyükelçi olarak atanan ve ilk çevrecilerden kabul edilen George Perkins Marsh, daha 1800’lü yılların başında, “Doğa ve İnsan” adlı kitabında kapitalizmin ortak sağlığı tehdit ve doğayı tahrip ettiğini dile getirdi. Bugün pek çok çevreci düşünürün ortak görüşü, insanın doğa karşısında cahil olmakla yetinmeyip “cahilliğimize hayranlık duyduğumuz” biçiminde özetleniyor. Bu cahilliğin altını siz, günlük pratikte, son Anadolu leoparını öldürmekle, “evde hayvan beslenmez, kirlidir” ya da “sokak kapısının yanında hayvan olmaz, o kadar seviyorsan evine al” tavır ve söylemleriyle doldurabilirsiniz. Thomas Hobbes’un “insan insanın kurdudur” çıkarımını “insan her şeyin kurdudur” diye değiştirsek yeridir. İnsanın zarar vermediği, burnunu sokmadığı hiçbir alan yok, kalmadı. İnsandaki bu üstünlük anlayışı, kendini beğenmiş bakış açısı toplumlara, daha küçük insan toplulukları olan mahalle, sokaklar ve ailelere indirgendiğinde, sağ elinin işaret parmağını sallayarak “her şeyden önce insan, sen hayvanlara bakana kadar git önce bir çocuk okut, çocuk bak” diye konuşan mahalle bilgeciklerini çıkarıyor karşımıza. Değinmeye çalıştığım konular bir araya geldiğinde sanıyorum kast ettiğiniz bütüncüllük ortaya çıkıyor. Hayatın kendisinde var bu bütüncüllük.
İnsan dışı canlılar sizin hayatınızda ve hayat görüşünüzde nasıl bir konuma sahip?
Benim hayatımda hayvanlar, sevilmesi bir yana sorumluluk duyduğum, kendilerine karşı sorumluluklarımızı yerine getirmemiz gereken canlılar. Evinize bir hayvanı alıp bakıyorsanız, gelip geçerken sokaktakinin başını okşuyorsanız, “evet, hayvan seviyorsunuz” ama iş güç arasında yaralı bir hayvanı alıp hastaneye yetiştirmek için didiniyorsanız, zamanınızdan onlara pay ayırıyorsanız, sevmenin ötesinde sorumluluk duyuyorsunuz demektir. Sorumluluk almadan sevmek, işin kolayına kaçmak oluyor. Şiirlerde, denemelerde öykülerde çeşitli metinlerde hayvanlar, bitkiler dekor olarak çıkar kaşımıza; dökülen yaprakların çağrışımlarıdır bu, kuğu gibi süzülendir, yanardağ gibi patlamadır, kanadı kırık güvercindir… Güvercinin güvercin, salt güvercin olarak ele alınması, yani insanla doğrudan ilişkisi ise başka bir yaklaşım.
Felsefe mezunusunuz. İnsanı her şeyin önünde tutan türcülüğe felsefe diyebilir miyiz? Türcülüğü nasıl değerlendiriyorsunuz?
Aradığı sorulara cevap bulamasa da, bir düşünce sistematiği içinde ortaya çıkıp gelişerek ilerleyen her görüş felsefe olmaya hak kazanır, en azından adaydır diye düşünüyorum. “Başka işin mi yok, bak bir sürü aç insan var, kimsesiz çocuk var, önce git onlarla ilgilen” diyerek sizi aşağılamaya çalışan kişi, bilincinde olmadan türcülük yapmıyor da ne yapıyor? Üstelik muhtaç durumda kalan yurttaşın başvurması gereken bir devleti olduğunu, insanlar yüzünden zor durumda kalan hayvanın başvuracağı bir yetkili olmadığını bilmesine rağmen. “Ya işte kadıncağız ne yapsın, oyalanıyor, o da hayvanlara takmış” diyerek, yani aslında çocuğuyla, yaşlılarla, muhtaçlarla ilgilenmesi daha doğru olurdu ama takıntılı biraz anlamında, durumun, hoş görülmesi gereken bir naiflik ya da arayış duygusunun tatmini olarak değerlendirilmesi türcülük değil midir? Bana kalırsa bal gibi türcülüktür. Hayvanları, insan ticaretini, hadi göçmenleri de ekleyelim, çok zor yol alınacak bir felsefi yaklaşım türcülük. İşin içinde büyük paralar, o paralar üzerine kurulmuş hayatlar dönüyor.

Kitabın adını ilk olarak “Yarısı Gerçek” olarak düşünmüştüm. Bunun nedeni kurmaca ile gerçeklerin iç içe olmasaydı. Yazılanların yarısı yaşanmış, yarısı farklı bir atmosfere taşınmış kurmacalardı. Yayınevi bu adı soyut buldu. Öykülerden birinin de adı olan “Son Kedi Mevsimi”ni belirledik kitap adı olarak ama o sıralar Şebnem Ferah’ın “Can Kırıkları” adlı albümü aklımdan geçip durmaktaydı, ona mı özendim bilmiyorum, “Can Kenarı” olsun dedim. Can, kapsamlı bir sözcük. Can damarı, can suyu vs. Hayvanları canımdan bir parça olarak algılamak da var. Ama daha önemsediğim bir nokta var ki; ayrıntılar… Sıradan bir bakış açısıyla bakıldığında üstü örtülü kalacak ilişkiler, yaşam koşulları, beklentiler, kederler ve sevinçler. Bir olaya camdan bakar gibi bakabilirsiniz seyirlik, televizyonda dizi izler gibi fazla derine inmeden, kıyısından köşesinden, kokup bulaşmadan, başınızı derde sokmadan. Bir de “Ne olursa olsun” der, onu kendinize dert edinir; anlamaya, çözmeye, kendinizce bir şeyleri düzeltmeye kalkışırsınız, çoğu zaman başınız derde girer. Camdan seyirci gibi gözleriniz oyalansın diye bakmakla, candan bakmak arasında bu büyük uçurum vardır.
Tanıdığınız hayvanlardan kapağı kitabınıza atan var mı?
Elbette kitap kahramanlarının çoğunluğu eve ya da iş yerine kapağı atanlar veya sokağın bir köşesine sığınanlar. Gingerboy, Hayko Cepkin bizim sokakta ikamet ediyor ve kayda geçmiş olmayı umursamıyorlar. Kitabın esin perileri, daha doğrusu esin kedileri onlardı.
Edebiyatımızda hayvanların yeri şimdiye kadar ne büyüklükteydi, şimdi değişik yöne bir meyil söz konusu mu sizce?
Çocuk edebiyatında hayvanların yeri büyüktür. Mizahımızda bile öyledir diye düşünürüm. Hoca Nasreddin’i eşeği olmadan düşünemeyiz pek. Yetişkin edebiyatında fazla yer bulmaz ama hayvanları çok iyi işleyen edebiyatçılarımız var. Bilgesu Erenus’u çok severim. “Hikâyemde Hayvan Var” adlı kitabında Necati Güngör hayvanların görmek istemediğimiz acılı hayatlarını anlatır bize, bazı satırlara dayanmanız zordur. Şimdilerde edebiyatta hayvanlara daha çok yer verildiğini hatta doğrudan romanın veya öykünün bir hayvana dayandırıldığını görüyorum.
Müstakbel eserlerinizde hep bir hayvan, bir bitki olacak mı başrollerde?
Arkası gelir mi? Bilmiyorum. Çelişkiler toplumu olduğumuzu ve dört bir yanımızın bu çelişkilerden kaynaklanan öykülerle çevrili olduğunu düşündüğüm zamanlar oluyor. Örneğin, torunu istediği için mahalledeki resim kursuna gidip yağlıboya kedi resmi yapan bir kadının, yan komşusuna hayvan beslediği için diş bilemesi benim kafamda öykü çerçevesi çiziyor. Her zaman başrollerde olurlar mı? Belki, ama “Can Kenarı”nda da her öyküde başrolde değiller. Yan rollerde olmaları onları hayatın dışında bırakmıyor. Görünüşte çok iddiasız ve sıradan bir yaşam süren bu hayvanlar, satır aralarında bir toplum modelinin katmanları arasında dolaşıyor. Kimi zaman güne ayak uyduramayan bir galerinin kapanışına, kimi zaman melankolik bir gezginin ruhuna, kimi zaman insan ilişkilerinin inişli çıkışlı hallerine eşlik ediyor.

